ОФ "Международная Академия
Культурного и Экономического
Сотрудничества
"Новый Шелковый Путь"

Фусы җышыди гынйүан

20.08.2020

«Зо җы фу ли ю хуон җин,

Химин – җуе җо мин дын»

Җыгә хуэйминди кугәршон ба дин годи вифын, дин җун-ёди, дин гуйҗунди җягуан гиди дуйдурди. Йиче җышыди гын зу зэ фушон задини.  Мә фу  дыйбулё җышы. Бу нэ нян фу, саду җыбушон, е бу нын җы. Вида вурус щеҗя Максим Горький фәгуә, та дансы ю чянли, зу мэ фуни. Та зыҗи тэ нэ нян фудихын. Щёнди заёнди банфа  ба фу няндини. Ду җыдони, фуди чин-ю дадихын, ба тади  куаннын лян җылён нан җы ту, тади фугуй мә бян-ян.  Ба мый йигә йинчўлэди фу бу гўчизы нянван, хан җүәлёнди, зущёнсы дыйдо са мә гуди, дыйдо дуандигә са, дыйдо замугә йисы мә чүанди… щинни зу бойүан щелиди жындини, виса та ба луйвын (содержания), чинҗе (сюжет) мә щищүәдо, ба юди вынти мә щеван… Жын щён җы дуәни, җы шынни, кәсы…

 

 

 

 

 

Вәму щёнҗуонни нэхур югә мэ фуди суй пупурлэ. Ваму чинчир җинчидини. Ба йигә фончўлэди фу ду мә фонгуәди. Җыни канҗянгә щин фу, нэни җинган зу мэшонни. Е мә тинҗянгуә, мә чян мэ фуди хуа. Напа бу  кә гуазыр, бу чы бинчилинни,бу хәчифини. Ба фу зун ё мэшонни! Щүәтонди фуфонни е кын динди нян фу, зэ щёнҗуонниди фуфонни е линди нянли фули. Кэ фуфонди ба чинщин нянди жынму дындо цыйзышон, чуанлянли нянҗямуди бисэли.. канн сый нянди дуә, сый нянди хо. Зу җымуҗя дыйди заёрди җышы лян тёёнли. Җүәлёнди йүә нян, щинни йүә лёнхуә, ту е чинчё, зущён ба бонзы дыйшонли, зэ кунҗунни фиди йиён, бу вонха луә. Фуди җинҗон зу җыму да! Луәҗүәсы жынди-дэдо, щи ню ганҗин, ю җүнмый: ба лошо дон жын. Са ду щён зў, е нэ зўчинҗиндихын.

Щянзэ гуонйин-гуәхуә гэбянзали, фуҗүзалидини. Ваму ду чуанди гунзыр-бонзырди, кәбазыди чян сыдини, фэсондини, лонфидини. Мәщин дый җышы, мәщин  мэ фу, е бу нян фу. Ба шәриэттиди лўфу е бу зунли: хараму-хәрляли е бу фынли, җясын лонфи, мәю фынгили, бә на понжынди дунщи, бә нянжә жын, бә на жынҗяди чян лян дунщи, бә гэҗон. Нын хи дян, ба җя фынкэ еба , ба җон зун бу хуан…- җы дусы тёён хуәди дуанбян. Сый йилюхади, ба ложын бу дон жын, юди эрзы хан лян дада дачўйни. Җё вә фәчи, гынгыр зэ бу нэ фудишон задини. Йигә фушон ду бу ще, ба ложын бу донжынди хуа, натар ду бу ще на понжынди са, бу нян фу, бу нэ зў хуәди хуа…Замуҗя җё ваму нэ фуни, дансы щүәҗонму бу ги фу люшын, фәсы бу нян…, дажынму е мәщин ги ваму мэ фу, фәсы, зуана нянха нэгоди. Җысыма, луәҗүә бэдини. Тянтяр-вумый ваму сыдёди  дуәшо чян, сыйди щинни е бу тын. Мә да, мә щёди жын ду ба фу дуәди, хэпади, зущён дуә залуйди йиён…  Мәбисы замуди вынмин фынбыр зу деди җымудилима? Нандыйфә, заму зу хуәло данлинди жынди җүә диханима? Вәму щин бу дайин. Данпа җыгә вынти либян ё чуанлянгә йүан җуәзыни, ба җыгә вынти куанкуанди щищир толүнйихарни.

Нэ фуди жын е юни: зы мэди зан фудини, җяни йи лю-лён бэзыди фугуй, фуҗязышонди фу ду чынбухали. Канчи, дусыгә нянжәди. Җымуҗя дан сылёнчи, ба нэму гуйҗунди фу да нани налэдини. Щинҗин Чингиз Айтматовди 90 суйди сынжыршон куәщйүанниди йүян лян вынщүә щүәйүан фончўлэди  10 бын фу. Ба щеҗяди йиче зуәпин ду шудо литудини.  Нэфуди жынди фуҗязышон җы 10 бын фу кәҗя бэдини. Юди җёха фуди нэнэму фәди, ви ги сунзы ду бу люханма, мәли дан йүнкэли, җё таму нани зочини? Нянчин жын литу вә щён тифәйиха нянчин сывынжын Сабина Даузовани. Жынҗи мә нянгуә хуэйзў йүян, кәсы та гәҗяди фуҗязышон е занли дуәшо фули: сывынфу, вынщүәфу, хуадян, кучуан вынщүәфу. Ба җыще фу та зэ зыҗиди  зуәзо хуәшон сынйүндини. Зыҗи шыканди щищүә чиннён яндини, фәсы та щён лян замуди вида сыҗя Я.Шывазы  дэ щеҗя Э.Эрбуду йиён, лян фуму йүян ще зыҗиди зуәпинни. Сабина – җысы ю да цэщүәди, ю да щинҗинди пёлён гўнён. Сашон ду нын  зычўди хо щинфа жын. Ядин ги та вәму панвон зундади чынгун лян йүнчини.

Щефуди жын пәфандини, чўди нэму дади җёфи фончўлэ, замуди «вынмин» жын мә щин вон. Ги таму ду кын фә: «Чянсы зохади, фу зобуха » билүн, щянзэ ду зо «Дунганская энциклопедия» фудини. Җысы дин дади, дин җүн-ёди фу. Литуди җун-ё тунбо ду чүандини. Ви чўлэди сыхур жын щин бу вон. Җыще няндэ литу ба дуәшо чян сыдёдини. Мә гўдый суан, данпа. Җиргә зодини, йүн литуди тунбо-цэлёни. Кәсы фу мэди. Фусы тёён жынди фонфа литуди йигә. Заму ги тёён хуа ё лю шынни. Вон дянно дян шуҗишон ё шо бани.Таму  гиди хо е юни, хэ е юни. Җуәҗун таму ги гончён ги хэдини.

Фаҗон хуэйзў вынщүәди лисышон щинҗин йүли йизун тэ щихуанди щин сычин. Туфын-тусы зэ вәмуди куәщүә җёйүхуәшон чуанлянди хуэйзў вынщүә бисэли. Чўли тиди жынсы вида юминди щеҗя Эрли Эрбудўди лёнгә хоханзы эрзы Кэмар лян Цунвар. Таму до вәмуди  җёйү-җёщүәфаәфаунщинни лэ, шонлёнди фәсы, вәму щён зэ нимуди җунщинни чуанлингә вынщүә бисэни. Ниму канн, нынчын бу нын. Вәму лян да щихуан дэ шоншы йинчынхали. Таму ба йиче җёфи ланчынчыншондини, җё вәму гуон бонди ба бисэ чуанлянчелэни. Бисэди вонщёнсы вончў  щян ю цэщүәди вынщүә щеҗямули.  Да щеҗя Эрли Эрбудў вучондё,зэ сый ду мә ще вынщүә зуәпин зущён щёфә, җунпян щёфә, чонпян щёфә, тәще (очерк), чон сывын (поэма).ги суй ваму нянди щёфә юни. Ги дажынму нянди мәюди.

Йинви вонче тэ вынщүәди фаҗон фынбыр, ви җё таму фаҗон, ё ба либулёди тёҗян лўҗышонни.

Дин ту йигә җынвусы фубон зэмусы лющин (популяризация) нянфуди бинщин. Ба нянфуди сычин щянзэ ду вондёли. Мәщин нян фу – җысы йигә дин дади пәфан сычин.

Ди эргә җынвусы – вончў щян жын зыҗиди зуәзо бынсы.

Ди сангәсы вонче ти тамуди ще вынщүә зуәпинди щинҗин: җё таму щён ще, җё таму ю щин ще.

Ди сыгәсы ванчүан (совершенствовать) тамуди щефа лўфу, вонче ти тамуди җышы фынбыр.

Ди вугәсы тёён җё щинэ зэмусы щищи-щёнщёнди кангў чинён ян. Җё ба зыҗиди чинён ян донсы.

Ди люгәсы тёён жынди – жынйиди гуйҗун җылён.

Йинви ванчын җыщезы җынву, таму нансуанхади фынчўлэ сангә вифынни: ту йигә вифынди шонхосы 50000 сом, ги ди эргә вифын – 30000 сом, ги ди сангә вифын – 20000 сом. Ги мә шон 17 суйди ваму – 10000 сом. Ги мә җян вифынди щелиди жынму е ба лищин шәлүхадини.

Нэ нян фуди жынму җыдони: юди фу җё жын щёни, гощинни; юди, җё кўни, пәфанни; юди җё жын шоншыни, ги жын зунҗинни, вонче ти щинҗинни; юди биди, җё жын җумани, пинпинни,щехуанни.

Вида вурус щеҗя Л.Н.Толстой мә вон фә: «Вынщүә – җысы җо щинчонди җинзы».

Вынщүә  - җы йи җү хуа литу чынди дуәшо фугуй, дуәшо җүнмый лян зывон, дуәшо тэёнди гуонлён лян жә чисый, дуәшо хочўлян лийи.

Вынщүә -  җысы җышы, җысы тёён, җысы лилён. Вынщүәсы щинэ җүнмыйди гынзы, ги жын кэ щинди йүәсы. Вида вурус щеҗя А.П.Чехов җымуҗя щегуә: «Жынди ду ё җүн ён: юсы муёр, юсы щинчон, юсы йишон».  Намувида вурус сывынжын А.С.Пушкинди вынхуана:

«Вә җиди мыймёди йихўхўр,

 Ни доли вәди мянчянли,

Зущён дэгуәди жоли йимяр,

Зущён ганҗин җүнмыйди йинмин».

Йинви лян вынщүә зуәпин, ба йүян ё щищүә хони. Мә йүян са җышы ду дыйбушон: мә йүян зущён мә фи, мә чисый йиён. Мә йүян, фәсы, ни ду бусы ни. Вида вурус щеҗя М.Горький фәли: «Вәё хохор ще, ё ба чинён ян җыдо хони». Дан бу нян, бу щүә, бу фә, да нани нын ба хуа җыдони? Ю чуаншыҗе минди вида хырхыз щеҗя Ч.Т.Айтматов фәхади: «Минжын бу ме – зэ тади йүяншонни».

Йир хан юни.

РУМЦди гуанҗон, җёщүәфа – йүянщүәҗя

Юнузова З.Ш.